Grafiki, zdjęcia, wykresy, filmy i animacje pomagają przekazywać informacje w sposób bardziej przystępny i urozmaicony. Dobrze przygotowane materiały wizualne mogą ułatwiać zrozumienie treści, a multimedia pozwalają przedstawiać ją za pomocą obrazu, dźwięku i ruchu. Aby jednak każdy odbiorca mógł z nich korzystać, trzeba zadbać o odpowiednie rozwiązania w zakresie dostępności.
Potrzeby użytkowników są różnorodne. Osoby niewidome potrzebują tekstowych opisów grafik i audiodeskrypcji, osoby słabosłyszące – napisów rozszerzonych, a osoby głuche, które posługują się polskim językiem migowym, mogą korzystać z tłumaczenia na PJM. Z alternatyw korzystają również osoby bez niepełnosprawności, na przykład wtedy, gdy oglądają film w hałaśliwym miejscu albo chcą szybko zapoznać się z treścią nagrania.
Właściwe opisanie grafiki
Pierwszym krokiem jest określenie, jaką funkcję pełni dany element graficzny. Zdjęcie może przekazywać istotną informację, być jedynie ozdobą, służyć jako przycisk lub przedstawiać bardziej złożone dane. Od tego zależy sposób przygotowania jego alternatywy tekstowej.
Grafika informacyjna przekazuje treść, której nie ma w innym miejscu. Może nią być zdjęcie zamieszczone w artykule, ikona wskazująca format pliku, ilustracja towarzysząca informacji czy logo organizacji. W takim przypadku należy przygotować tekst alternatywny, najczęściej umieszczany w atrybucie alt.
Opis musi być krótki i skupiać się na tym, co ma znaczenie dla odbiorcy. Nie trzeba rozpoczynać go od sformułowania „grafika przedstawiająca” czy „zdjęcie pokazuje”. Czytnik ekranu sam poinformuje użytkownika, że napotkał element graficzny. Ważne jest również, aby opis nie powtarzał informacji znajdujących się bezpośrednio obok obrazu.
Grafiki dekoracyjne nie potrzebują opisu
Nie każda grafika wymaga przekazywania treści za pomocą tekstu. Ozdobne linie, elementy tła czy inne dekoracje mogą zostać pominięte przez technologie asystujące, jeśli nie wnoszą żadnych dodatkowych informacji. Podobnie można potraktować grafikę znajdującą się obok tytułu i opisu artykułu, gdy całość tworzy jeden link, a tekst już informuje użytkownika, dokąd prowadzi odnośnik.
Na stronach internetowych dekoracyjną grafikę można oznaczyć pustym tekstem alternatywnym alt=””. Dzięki temu czytnik ekranu nie będzie jej odczytywał. Elementy dodawane za pomocą CSS również mogą pełnić funkcję dekoracyjną bez konieczności stosowania tekstu alternatywnego.
Gdy grafika wywołuje działanie, warto opisać jej funkcję
Niektóre elementy graficzne służą przede wszystkim do wykonania określonej czynności. Mogą być częścią przycisku, linkiem albo innym elementem interaktywnym. W ich przypadku opis powinien mówić użytkownikowi, co się wydarzy po wybraniu elementu. Zamiast opisywać wygląd ikony, lepiej wskazać jej funkcję. Przykładowo alt=”Powrót do strony głównej” jest bardziej użyteczne niż „ikona domu”.
Należy unikać umieszczania ważnego tekstu na obrazach
Tekst zapisany jako część grafiki może wyglądać atrakcyjnie, jednak jego odbiór bywa trudniejszy. Przy powiększaniu strony litery mogą stracić jakość, a osoby korzystające z technologii wspomagających napotkają problem z dotarciem do zawartych w ten sposób informacji. Typowymi przykładami są plakaty i skany dokumentów.
Jeśli informację można przedstawić zwykłym tekstem, najlepiej wybrać właśnie takie rozwiązanie i dopiero później zadbać o wygląd za pomocą formatowania. Gdy wykorzystanie obrazu zawierającego tekst jest konieczne, należy zapewnić mu odpowiednią alternatywę tekstową.
Wykres, mapa i infografika wymagają szerszego opisu
Szczególnej uwagi wymagają złożone elementy graficzne, takie jak wykresy, schematy, mapy czy infografiki. Zawierają one zbyt dużo informacji, aby wszystkie szczegóły zmieścić w krótkim alt.
W takim przypadku zaleca się zastosowanie dwóch poziomów opisu. Krótki tekst alternatywny ma za zadanie wskazywać, czego dotyczy grafika, natomiast rozszerzony opis służy do przekazania wszystkich istotnych danych przedstawionych wizualnie. Można umieścić go bezpośrednio pod grafiką, udostępnić za pomocą linku albo przedstawić w innej formie. Dla wykresów dobrym rozwiązaniem może być tabela zawierająca dane źródłowe.
Obraz lub dźwięk nie może stanowić jedynego źródła informacji
Przy przygotowywaniu materiałów multimedialnych warto przyjąć prostą zasadę: istotna treść powinna być dostępna również w innej formie. Dotyczy to zarówno obrazu, jak i dźwięku. Różne rozwiązania odpowiadają przy tym na różne potrzeby odbiorców, dlatego nie można traktować ich jako zamienników.
Film zawierający ważne informacje dźwiękowe potrzebuje napisów rozszerzonych. Materiał z istotną treścią wizualną powinien mieć audiodeskrypcję. Nagranie audio wymaga transkrypcji, a w przypadku części odbiorców niesłyszących potrzebne będzie tłumaczenie na polski język migowy.
Napisy rozszerzone opisują więcej niż dialogi
Napisy rozszerzone są przeznaczone dla osób słabosłyszących i niesłyszących, które znają język polski. Obejmują one dialogi oraz wypowiedzi lektora, a także istotne informacje o dźwiękach i osobach mówiących, gdy nie można ich rozpoznać na podstawie obrazu.
Przykładowo, zamiast samego dialogu można uwzględnić informację [odległy sygnał syreny alarmowej]. Dzięki temu odbiorca otrzymuje również te elementy ścieżki dźwiękowej, które wpływają na zrozumienie sceny.
Podczas przygotowywania napisów trzeba zadbać o ich czytelność. Jeden wers może liczyć do 40 znaków, a na ekranie powinny znajdować się maksymalnie dwa, wyjątkowo trzy wersy. Wypowiedzi należy skracać tylko wtedy, gdy jest to konieczne.
Napisy powinny być częścią filmu i najlepiej dawać użytkownikowi możliwość ich włączenia lub wyłączenia.
Audiodeskrypcja uzupełnia informacje widoczne na ekranie
Audiodeskrypcja jest dodatkową ścieżką lektorską przeznaczoną przede wszystkim dla osób niewidomych i słabowidzących. Jej zadaniem jest opisanie istotnych informacji wizualnych, których nie przekazuje podstawowa ścieżka dźwiękowa – na przykład wyglądu miejsca, zachowania bohaterów czy zmian zachodzących w obrazie.
Opis ma koncentrować się na tym, co rzeczywiście pomaga zrozumieć materiał. W miarę możliwości informacje należy przekazywać w przerwach między wypowiedziami i innymi ważnymi dźwiękami. Warto używać prostych, zrozumiałych określeń i nie zakładać, że odbiorca zna temat filmu lub wydarzenia przedstawionego na ekranie.
W przypadku materiałów statycznych, takich jak wywiad czy przemówienie, wystarczający może być opis na początku nagrania. Powinien on przedstawiać układ sceny, wygląd osób oraz otoczenie.
Transkrypcja daje dostęp do całej treści nagrania
Transkrypcja jest tekstowym zapisem filmu lub materiału audio. Obejmuje ona pełny zapis wypowiedzi, a także informacje potrzebne do zrozumienia sytuacji, na przykład ważne dźwięki i wskazanie osób mówiących. Przy dłuższych materiałach pomocne będą dodatkowe śródtytuły, które ułatwiają przeglądanie tekstu.
W przypadku materiałów audio transkrypcja jest niezbędną alternatywą. Przy filmach z dźwiękiem nie zawsze jest wymagana, jednak jej dodanie może znacznie ułatwić odbiór treści. Warto umieszczać ją bezpośrednio obok materiału albo udostępnić link prowadzący do odpowiedniej strony.
Transkrypcja ma również praktyczną zaletę: pozwala szybko znaleźć konkretną informację bez odsłuchiwania całego nagrania i wielokrotnego przewijania filmu lub podcastu.
Warto uwzględnić polski język migowy
Napisy rozszerzone nie odpowiadają na potrzeby wszystkich osób niesłyszących. Dla osób głuchych oraz tych, które nie posługują się biegle językiem polskim, naturalnym językiem może być polski język migowy. W takich przypadkach dostęp do filmu może zapewnić tłumaczenie na PJM.
Tłumaczenie należy powierzyć osobie posiadającej odpowiednie kompetencje. Tłumacz ma być dobrze widoczny na ekranie – jego sylwetka powinna zajmować co najmniej 1/12 ekranu, a w miarę możliwości 1/8 lub więcej.
Dostępny odtwarzacz i dobra jakość nagrania
Dostępność dotyczy również sposobu odtwarzania filmu. Użytkownik powinien móc obsługiwać odtwarzacz za pomocą samej klawiatury. Przyciski muszą mieć zrozumiałe oznaczenia, które prawidłowo odczytają technologie wspomagające. Odtwarzacz powinien również umożliwiać korzystanie z dostępnych napisów i audiodeskrypcji.
Znaczenie ma także jakość dźwięku. Muzyka i inne dźwięki tła nie mogą zagłuszać wypowiedzi osób występujących w filmie ani głosu lektora. Czytelny dźwięk ułatwia odbiór materiału wszystkim użytkownikom, również tym, którzy nie korzystają z żadnych dodatkowych rozwiązań dostępności.
Warto również unikać intensywnego migania. Materiały wideo i animacje nie powinny zawierać elementów migających częściej niż trzy razy na sekundę, ponieważ takie efekty mogą u niektórych osób wywołać atak padaczki. Jeśli nie można ich usunąć, odbiorca powinien otrzymać ostrzeżenie przed uruchomieniem materiału.
Krótki opis filmu obok materiału
Nawet gdy film ma przygotowane wszystkie potrzebne alternatywy, zaleca się krótko wyjaśnić jego zawartość bezpośrednio obok odtwarzacza. Taki opis może wskazywać temat nagrania i prowadzić do dodatkowych materiałów, na przykład wersji z audiodeskrypcją.
Pomocne może być również poinformowanie odbiorcy, jeśli określona alternatywa nie jest potrzebna. Przykładowo można zaznaczyć, że film nie wymaga audiodeskrypcji, ponieważ wszystkie informacje konieczne do zrozumienia treści są przekazywane w ścieżce dźwiękowej.
Katarzyna Wacławska