14 września 2026 roku ruszyła kolejna edycja ogólnopolskiej kampanii społecznej „Szkoła przyjazna dla neuroróżnorodności. Szkoła przyjazna dla każdego człowieka”. Tegoroczna odsłona koncentruje się wokół prostego, ale istotnego pytania: „Czy ktoś Cię o to zapytał w szkole?”. Organizatorzy chcą zwrócić uwagę na to, czy uczniowie mają możliwość mówienia o swoich potrzebach, trudnościach i poczuciu bezpieczeństwa, a przede wszystkim – czy dorośli traktują ich odpowiedzi poważnie. Kampania jest kontynuacją działań prowadzonych w poprzednich latach.
Jedno pytanie, wiele szkolnych problemów
Hasło tegorocznej edycji nieprzypadkowo przyjmuje formę pytania. Organizatorzy chcą przesunąć uwagę z rozmowy o uczniach na rozmowę z uczniami. To istotna różnica, ponieważ nawet najlepiej przygotowane rozwiązanie może nie odpowiadać na faktyczną potrzebę konkretnej osoby.
Materiał kampanii pokazuje sytuacje, w których brak zwykłej rozmowy prowadził do poważnych konsekwencji. Jeden z opisanych uczniów, 12-letni Adrian, kilkakrotnie zmieniał szkołę. Głośny dzwonek wywoływał u niego fizyczny ból, a hałas podczas przerw, tłum i brak spokojnego miejsca powodowały ciągłe przeciążenie. Problem nie polegał więc na braku chęci uczestniczenia w życiu szkoły, lecz na tym, że jej organizacja nie uwzględniała jego potrzeb sensorycznych.
Inna historia dotyczy 15-letniego Szymona, ucznia w spektrum autyzmu i z ADHD. Otrzymał niższą ocenę zachowania z powodu tego, że nie inicjował i nie podtrzymywał kontaktów z rówieśnikami. Kampania stawia w tym kontekście pytanie o to, czy ktokolwiek próbował poznać jego sposób rozumienia relacji i dowiedzieć się, co mogłoby pomóc mu poczuć się częścią klasy.
Takich przykładów jest więcej. W przypadku 17-letniej Julity rozwiązaniem problemu przeciążenia stało się samodzielne znalezienie zaciemnionego miejsca pod schodami. To właśnie tam spędzała długie przerwy, ponieważ mogła przez chwilę odpocząć od nadmiaru bodźców i oczekiwań. Zabrakło natomiast zaplanowanej, dostępnej przestrzeni wyciszenia.
Uczeń nie powinien być pomijany w sprawach, które go dotyczą
Przedstawione historie nie mają służyć wyłącznie pokazaniu pojedynczych trudnych sytuacji. Fundacja Autism Team wskazuje, że podobne sprawy regularnie trafiają do prowadzonego przez nią Społecznego Pogotowia Interwencyjnego. Dotyczą między innymi przemocy rówieśniczej, przeciążenia sensorycznego, problemów z dostępnością, krzywdzącego oceniania, braku bezpiecznej przestrzeni czy niezrozumienia zachowań osób neuroatypowych.
Wspólnym elementem wielu tych historii jest brak dialogu. Zamiast zapytać ucznia, co jest dla niego trudne i co mogłoby mu pomóc, szkoła nierzadko próbuje dopasować go do już istniejących zasad i procedur. Tymczasem kampania przypomina, że punktem wyjścia może być kilka bardzo prostych pytań: czego potrzebujesz, co sprawia Ci trudność, co Ci pomaga, co możemy zrobić, abyś czuł lub czuła się bezpiecznie, oraz co warto zmienić.
Takie podejście ma znaczenie nie tylko dla osób w spektrum autyzmu. Różnorodność sposobów uczenia się, komunikowania, reagowania na bodźce czy budowania relacji dotyczy całej społeczności szkolnej. Dlatego organizatorzy podkreślają, że szkoła przyjazna neuroróżnorodności nie jest placówką tworzoną wyłącznie z myślą o jednej grupie uczniów.
Od kilku postulatów do szerszej rozmowy o szkole
Tegoroczna kampania stanowi kolejny etap działań prowadzonych przez Klub Świadomej Młodzieży Fundacji Autism Team. Inicjatywa od lat tworzy przestrzeń do rozmowy o edukacji włączającej, prawach ucznia, dostępności, dobrostanie psychicznym i podmiotowości młodych ludzi. Jej ważnym elementem pozostaje zaangażowanie samych uczniów i młodych samorzeczników.
Przykładem tej aktywności jest postulat dotyczący głośnych dzwonków szkolnych. Z czasem zakres podejmowanych tematów wyraźnie się poszerzył. Dziś rozmowa obejmuje między innymi warunki sprzyjające dobrostanowi psychicznemu, dostępność sensoryczną, neuroróżnorodność oraz możliwość wpływania przez uczniów na środowisko, w którym spędzają dużą część swojego życia.
Właśnie dlatego tegoroczne hasło kieruje uwagę na podmiotowość. Kampania zachęca do sprawdzenia, czy uczeń nie jest jedynie odbiorcą decyzji podejmowanych przez dorosłych, ale również uczestnikiem rozmowy o tym, jak powinna wyglądać jego edukacja.
Młodzi ludzie będą mówić o własnych doświadczeniach
Tegoroczna edycja ma wywołać szerszą dyskusję o relacjach, komunikacji i kulturze szkolnej, oddając głos samym uczniom. Ich osobiste doświadczenia, wypowiedzi oraz perspektywa staną się kluczowym elementem materiałów filmowych i publikacji w mediach społecznościowych. Pozwoli to pokazać, jak szkolne procedury i kwestie dostępności sensorycznej czy dobrostanu psychicznego przekładają się na codzienną praktykę z punktu widzenia młodych ludzi.
Gotowy scenariusz zajęć dla nauczycieli
W ramach praktycznych działań przygotowano scenariusz zajęć edukacyjnych „Czy ktoś Cię o to zapytał w szkole?”. Nauczyciele będą mogli wykorzystać go podczas godzin wychowawczych, zajęć specjalistycznych oraz lekcji wiedzy o społeczeństwie w klasie VIII szkoły podstawowej. Scenariusz przewidziano również dla zajęć z edukacji obywatelskiej w klasach II i III szkół ponadpodstawowych.
Materiały kampanijne mają trafiać do szkół za pośrednictwem kuratoriów oświaty, organów prowadzących oraz Ośrodka Rozwoju Edukacji, między innymi poprzez zakładkę „ORE Poleca”. Dzięki temu kampania może znaleźć zastosowanie nie tylko w komunikacji społecznej, ale również w codziennej pracy wychowawczej i edukacyjnej.
Dostępność sensoryczna i S-BOX w szkołach
Jednym z konkretnych tematów tegorocznej edycji będzie dostępność sensoryczna. W jej ramach organizatorzy będą promować Skrzyneczki Pierwszej Pomocy Sensorycznej, czyli S-BOX.
Zestawy zawierają narzędzia przeznaczone dla osób, które doświadczają przeciążenia sensorycznego, silnego stresu albo trudności związanych z nadmiarem bodźców. Mogą znaleźć zastosowanie w szkołach, ale również w innych instytucjach publicznych. Sam projekt rozwija Fundacja Autism Team we współpracy z Centrum Projektów Społecznych Biura Rzecznika Praw Obywatelskich.
Siedem postulatów dla bardziej włączającej szkoły
Integralną częścią kampanii są postulaty wypracowywane w poprzednich edycjach. Dotyczą one zmian zarówno w organizacji przestrzeni i nauki, jak i w podejściu do uczniów.
Wśród nich znalazły się:
- likwidowanie barier sensorycznych, architektonicznych i komunikacyjnych;
- rozwijanie psychologicznego BHP oraz edukacji społeczno-emocjonalnej;
- dostosowywanie systemu do psychofizycznych potrzeb człowieka, zamiast wymagania od człowieka pełnego podporządkowania się systemowi;
- wprowadzenie lekcji dotyczących różnorodności;
- odejście od punktowej oceny zachowania;
- wprowadzenie prawnego wymogu tworzenia samorządów uczniowskich w szkołach specjalnych;
- tworzenie rzetelnych zespołów IPET-owych, określanych jako EDUTEAM, z udziałem ucznia, nauczyciela i rodzica.
Kto stoi za kampanią?
Organizatorami akcji są Fundacja Autism Team, Klub Świadomej Młodzieży Fundacji Autism Team oraz Zespół Edukacja Włączająca Inicjatywy „Nasz Rzecznik”. Całość odbywa się pod Honorowym Patronatem Rzeczniczki Praw Obywatelskich, Rzeczniczki Praw Dziecka, Ośrodka Rozwoju Edukacji oraz Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.
W działania zaangażowana jest również szeroka koalicja organizacji i osób wspierających edukację włączającą. Wśród partnerów i sojuszników znajdują się Fundacja na Rzecz Rozwoju Probacji „PROBARE”, inicjatywa obywatelska „Chcemy całego życia!”, Fundacja ALEKLASA, inicjatywa „reSTART” Tomasza Bilickiego, Krzysztof Chojecki „Pan Pistacja”, Fundacja Pro Aperte, Klub Świadomej Młodzieży Kutno przy Fundacji ProAperte, Fundacja „Pomerdało mi się” oraz „Autyzm po ludzku – Agnieszka Sułkowska”.
W tegoroczną edycję angażują się także nauczyciele i osoby zajmujące się edukacją, zdrowiem psychicznym oraz samorzecznictwem. Ich udział ma łączyć doświadczenia różnych grup: uczniów, rodziców, nauczycieli, specjalistów i instytucji.
Katarzyna Wacławska