Na czym polega zatrudnienie wspomagane?

Pomysł na zatrudnienie wspomagane powstał z powodu trudności, jakich osoby z niepełnosprawnościami doświadczają podczas szukania pracy i przystosowywania się do nowych obowiązków. Koncepcja ta została stworzona i wprowadzona w życie w Stanach Zjednoczonych na początku lat 80. XX wieku, jako alternatywa do zatrudnienia osób niepełnosprawnych w zakładach pracy chronionej. W Europie zyskała na popularności za sprawą działań takich organizacji jak Europejska Unia Zatrudnienia Wspomaganego (EUSE), utworzona w 1993 roku.

Czym jest zatrudnienie wspomagane i kogo obejmuje?

Jest to specjalna forma zatrudnienia OzN na otwartym rynku pracy. EUSE zdefiniowało ją jako „dostarczanie wsparcia osobom z niepełnosprawnością oraz innym grupom osób wykluczonych, mającego na celu zapewnienie im i utrzymanie płatnego zatrudnienia na otwartym rynku pracy”

Dotyczy osób, które nie są w stanie samodzielnie, bez specjalnego wspomagania, uzyskać i utrzymać zatrudnienia. 

Przyjmuje się, że tą formą zatrudnienia powinny być w szczególności objęte osoby z:

• głębszym (znacznym lub umiarkowanym) stopniem niepełnosprawności,
• niepełnosprawnością intelektualną, zaburzeniami psychicznymi, niepełnosprawnością wzroku oraz z poważną dysfunkcją narządu ruchu;
• niskim poziomem zrehabilitowania i przygotowania do pracy – bez kwalifikacji i doświadczenia zawodowego;
• trudnościami w uzyskaniu pracy na otwartym rynku niezależnie od jakichkolwiek innych czynników. 

Zatrudnienie wspomagane oznacza przede wszystkim pomoc i wsparcie tzw. trenera pracy lub asystenta pracy (ang. job coach).

Jakie zasady przyświecają zatrudnieniu wspomaganemu?

Na wszystkich etapach procesu i we wszystkich działaniach powinny być respektowane następujące wartości:

• Indywidualne podejście: każdą osobę traktuje się jak indywidualną jednostkę z własnymi preferencjami, zainteresowaniami i uwarunkowaniami.
• Szacunek: działania dostosowuje się do wieku danej osoby, odbywają się z poszanowaniem jej godności i w celu poprawy jej sytuacji.
• Samostanowienie: osoby są wspierane w rozwijaniu zainteresowań, dokonywaniu wyborów i definiowaniu ścieżki zawodowej. Promowana jest idea self-advocacy, czyli rzecznictwa we własnej sprawie.
• Świadomy wybór: uczestnikom umożliwia się poznanie własnych możliwości i szans, aby mogli podejmować decyzje zgodne z własnymi preferencjami, rozumiejąc ich konsekwencje.
• Upodmiotowienie: usługobiorcy znajdują się w centrum planowania, ewaluacji i tworzenia usług dla nich przeznaczonych.
• Poufność: wszelkie informacje przekazane przez osoby objęte procesem są traktowane jako poufne. Aby można było je ujawnić, niezbędna jest zgoda uczestników.
• Elastyczność: usługi zatrudnienia wspomaganego mają charakter elastyczny i zależą od potrzeb i specyficznych wymagań usługobiorców.
• Dostępność: usługi, infrastruktura oraz informacje dotyczące zatrudnienia wspomaganego są w pełni dostępne dla wszystkich osób z niepełnosprawnościami.

Zatrudnienie wspomagane – etapy

Zatrudnienie wspomagane jest procesem dynamicznym, kierowanym przez samą osobę z niepełnosprawnością. Opiera się na pięciu powiązanych ze sobą etapach:

1. Zaangażowanie klienta: To wyjściowy, kluczowy krok, który opiera się na zbudowaniu relacji z osobą poszukującą zatrudnienia. Polega na przekazaniu jej kompletnych informacji w przystępnej formie oraz na pomocy w podjęciu samodzielnej decyzji o udziale w programie. Fundamentem jest tutaj wzajemne zaufanie oraz pełne poszanowanie podmiotowości klienta.
2. Tworzenie profilu zawodowego: Ten krok realizowany jest w ścisłym partnerstwie z osobą z niepełnosprawnością. Służy gromadzeniu danych o jej mocnych stronach, pasjach, celach zawodowych i dotychczasowej ścieżce, a także o ewentualnych ograniczeniach i wymaganej pomocy. Wynikiem tych działań jest elastyczny, stale aktualizowany profil, wyznaczający kierunek kolejnych kroków.
3. Poszukiwanie pracy: Działania na tym etapie skupiają się na aktywnym odnajdywaniu właściwych ofert na otwartym rynku pracy, w oparciu o wypracowany wcześniej profil i oczekiwania kandydata. Wykorzystuje się tu zarówno tradycyjne narzędzia (takie jak przygotowanie dokumentów aplikacyjnych czy przeglądanie ogłoszeń), jak i metody nieformalne (np. budowanie sieci kontaktów czy dopasowywanie obowiązków pod pracownika, czyli tzw. job carving). Decydujący głos na każdym kroku należy do klienta.
4. Zaangażowanie pracodawcy: Ten etap polega na nawiązywaniu kontaktu i rozwijaniu współpracy z firmami. Obejmuje m.in. przedstawianie atutów wynikających z zatrudnienia pracownika z niepełnosprawnością, poznawanie potrzeb kadrowych pracodawcy i dopasowywanie do nich profilu kandydata, a także ustalanie zakresu niezbędnych adaptacji stanowiska pracy.
5. Wsparcie w miejscu pracy i poza nim: Po podjęciu zatrudnienia zarówno pracownik, jak i pracodawca mogą liczyć na stałą, skrojoną na miarę pomoc. Przejawia się ona w asyście podczas pierwszych dni w pracy, ułatwianiu aklimatyzacji w zespole (np. poprzez system mentorski), bieżącym rozwiązywaniu trudności, a także w doradztwie w sprawach życiowych, które mają wpływ na stabilność zatrudnienia. Intensywność tego wsparcia maleje naturalnie, w miarę jak pracownik staje się coraz bardziej samodzielny.

Jaka jest rola trenera pracy?

Centralną postacią w procesie zatrudnienia wspomaganego jest trener pracy, czyli specjalista łączący kompetencje doradcy zawodowego, coacha, mediatora, a niekiedy również terapeuty. Jego głównym zadaniem jest świadczenie zindywidualizowanego wsparcia osobie z niepełnosprawnością, które towarzyszy jej na każdym etapie drogi do zatrudnienia oraz w trakcie samej pracy.

W ramach swoich obowiązków trener pracy pomaga uczestnikowi w tworzeniu profilu zawodowego oraz opracowaniu szczegółowego planu działania. Następnie wspiera go w aktywnym poszukiwaniu zatrudnienia i nawiązywaniu kontaktów z potencjalnymi pracodawcami. Po znalezieniu posady specjalista ten odpowiada za szkolenie pracownika bezpośrednio na stanowisku pracy, ułatwiając mu nabywanie nowych umiejętności, a także buduje sieć naturalnego wsparcia w nowym środowisku zawodowym. W razie potrzeby podejmuje się również mediacji i pomaga w rozwiązywaniu pojawiających się trudności. Ważnym elementem jego roli jest także stała współpraca z rodziną osoby z niepełnosprawnością oraz innymi kluczowymi dla niej instytucjami i osobami z jej otoczenia.

Wszystkie te działania trener pracy realizuje na zasadzie kontinuum wsparcia, co w praktyce oznacza oferowanie podopiecznemu dokładnie tyle pomocy, ile jest niezbędne, przy jednoczesnym pozostawieniu mu tak wiele samodzielności i autonomii, jak to tylko możliwe.

Jakie organizacje oferują zatrudnienie wspomagane?

W Polsce zatrudnienie wspomagane podejmują organizacje osób niepełnosprawnych, organizacje rodziców dzieci niepełnosprawnych oraz fundacje działające na rzecz osób z niepełnosprawnościami. Należą do nich między innymi:

• Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną, prowadzące Centrum DZWONI. Jest to pierwsza w naszym kraju agencja pośrednictwa pracy dla osób z niepełnosprawnością intelektualną, wprowadzająca międzynarodowe standardy zatrudnienia wspomaganego i czerpiąca z doświadczeń światowej sławy ekspertów. Centrum DZWONI udzieliło wsparcia łącznie 4200 osobom z niepełnosprawnościami, z czego 2500 podjęło zatrudnienie na otwartym rynku pracy. Agencja współpracuje z 1700 pracodawcami.
• Chrześcijańskie Stowarzyszenie Osób Niepełnosprawnych, Ich Rodzin i Przyjaciół „Ognisko” od 2008 roku realizujące projekty, w których oferuje zatrudnienie wspomagane. Władze organizacji szacują, że do chwili obecnej w kilkunastu projektach wzięło udział prawie 2000 osób z niepełnosprawnościami, zagrożonych wykluczeniem społecznym, długotrwale bezrobotnych. Efektem tych działań było podjęcie zatrudnienia na otwartym rynku pracy przez niemal 1000 osób. Ponad 50 osób wzięło udział w kursach i szkoleniach podnoszących kwalifikacje zawodowe, a ponad 200 odbyło staże zawodowe trwające 3-6 miesięcy.  

Katarzyna Wacławska