System wsparcia osób z niepełnosprawnościami w polskim szkolnictwie wyższym stale się rozwija. Uczelnie coraz częściej inwestują w dostępność budynków, technologie wspomagające naukę czy indywidualne rozwiązania organizacyjne. Dotychczas część osób pozostawała jednak poza systemem finansowanego wsparcia. Chodziło przede wszystkim o uczestników studiów podyplomowych. Podpisana w maju 2026 roku nowelizacja ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce ma to zmienić.
Od 1 stycznia 2027 roku uczelnie będą mogły finansować pomoc także dla osób z niepełnosprawnościami uczestniczących w studiach podyplomowych. Zmiana usuwa lukę prawną, która przez lata ograniczała dostęp do części udogodnień i utrudniała organizację wsparcia tej grupie słuchaczy.
Jak wygląda obecny system wsparcia?
Zgodnie z ustawą Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce jednym z podstawowych obowiązków uczelni jest zapewnienie osobom z niepełnosprawnościami możliwości pełnego udziału w edukacji oraz działalności naukowej. Dotyczy to zarówno procesu rekrutacji, jak i późniejszego kształcenia czy prowadzenia badań.
Na ten cel uczelnie otrzymują specjalną dotację podmiotową finansowaną z budżetu państwa. Środki trafiają zarówno do uczelni publicznych, jak i niepublicznych. Finansowanie obejmuje działania związane z tworzeniem dostępnych warunków studiowania dla studentów, doktorantów oraz pracowników naukowych z niepełnosprawnościami.
Uczelnie mogą przeznaczać środki między innymi na:
- zakup specjalistycznego sprzętu i oprogramowania,
- organizację tłumaczeń języka migowego,
- dostosowanie materiałów dydaktycznych,
- szkolenia i kursy wspierające samodzielne funkcjonowanie,
- likwidację barier architektonicznych,
- wsparcie asystentów dydaktycznych,
- zakup specjalistycznej literatury do bibliotek uczelnianych.
Coraz więcej szkół wyższych oferuje także elastyczne rozwiązania organizacyjne. Studenci mogą skorzystać z wydłużonego czasu egzaminów, alternatywnych form zaliczeń, zajęć zdalnych albo nagrań wykładów. W wielu uczelniach działają również biura ds. osób z niepełnosprawnościami, które pomagają dopasować zakres pomocy do indywidualnych potrzeb.
Co istotne, część uczelni wspiera także osoby bez formalnego orzeczenia o niepełnosprawności. Ustawa dopuszcza bowiem możliwość tworzenia wewnętrznych regulaminów określających zasady pomocy dla osób z trwałymi trudnościami zdrowotnymi lub funkcjonalnymi, które nie posiadają odpowiedniego dokumentu.
Gdzie pojawił się problem?
Mimo rozbudowanego systemu wsparcia przepisy przez lata pomijały uczestników studiów podyplomowych. Artykuł 365 pkt 6 ustawy przewidywał finansowanie działań związanych z udziałem osób z niepełnosprawnościami w procesie rekrutacji na studia i do szkół doktorskich oraz w samym kształceniu akademickim i działalności naukowej. W przepisie nie uwzględniono jednak studiów podyplomowych.
Powstał więc paradoks. Z jednej strony ustawa uznawała kształcenie podyplomowe za jedno z podstawowych zadań uczelni. Z drugiej – system finansowania wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami nie obejmował tej formy nauki.
W efekcie uczelnie często miały ograniczone możliwości finansowania pomocy dla słuchaczy studiów podyplomowych. Dotyczyło to między innymi tłumaczy języka migowego, asystentów czy dostosowania materiałów dydaktycznych. Problem był szczególnie widoczny w przypadku osób, które po zakończeniu studiów chciały podnosić kwalifikacje zawodowe lub zmieniać ścieżkę kariery.
Co zmienia nowelizacja ustawy?
27 marca 2026 roku uchwalono nowelizację ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Prezydent podpisał ją 11 maja 2026 roku. Nowe przepisy zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2027 roku.
Najważniejsza zmiana polega na rozszerzeniu art. 365 pkt 6 ustawy. Po nowelizacji finansowanie będzie obejmowało także działania związane z udziałem osób z niepełnosprawnościami w rekrutacji na studia podyplomowe oraz w samym kształceniu podyplomowym.
Zmodyfikowano również art. 402 pkt 3 ustawy dotyczący zasad podziału środków finansowych między uczelnie. Dzięki temu ministerstwo będzie mogło uwzględniać uczestników studiów podyplomowych przy przekazywaniu dotacji.
Zmiana ma charakter systemowy. Nie tworzy nowego programu ani odrębnego funduszu. Rozszerza natomiast katalog osób, które mogą korzystać z już istniejących środków.
Jakie formy pomocy będą dostępne?
Od 2027 roku uczelnie będą mogły finansować dla uczestników studiów podyplomowych takie same rozwiązania, jakie już dziś funkcjonują wobec studentów i doktorantów.
Wsparcie może obejmować pomoc asystenta podczas rekrutacji i zajęć, organizację tłumaczeń języka migowego oraz innych metod komunikacji wspomagającej. Uczelnie będą mogły także przygotowywać materiały dydaktyczne w wersjach dostępnych dla osób słabowidzących lub niewidomych, na przykład w formie elektronicznej, audio albo z powiększoną czcionką.
Przepisy pozwolą również finansować specjalistyczne programy komputerowe i technologie wspierające naukę. Ważnym elementem pozostanie organizacja zajęć. Uczelnie będą mogły szerzej stosować model hybrydowy, umożliwiać zdalny udział w wykładach czy nagrywać zajęcia dla osób, które ze względów zdrowotnych mają trudności z regularną obecnością na uczelni.
Pieniądze nie będą wypłacane bezpośrednio w formie indywidualnych stypendiów. Finansowanie ma służyć organizacji dostępnego procesu kształcenia i usuwaniu barier utrudniających naukę.
Ilu osób dotyczą nowe przepisy?
Według danych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego zmiany obejmą około 270 osób z niepełnosprawnościami uczestniczących w studiach podyplomowych. To około 0,26 proc. wszystkich studentów i doktorantów z niepełnosprawnościami w Polsce.
Choć liczba może wydawać się niewielka, nowelizacja ma duże znaczenie z punktu widzenia równego dostępu do edukacji. Studia podyplomowe często umożliwiają zdobycie nowych kompetencji zawodowych, przekwalifikowanie się albo awans na rynku pracy. Brak wsparcia dla tej grupy oznaczał więc ograniczenie szans edukacyjnych części osób z niepełnosprawnościami.
Co z finansowaniem uczelni?
Nowelizacja nie zwiększa wydatków budżetowych. Ministerstwo podkreśla, że obecny system posiada wystarczające rezerwy finansowe. W ubiegłym roku dotacja przeznaczona na wsparcie osób z niepełnosprawnościami wyniosła około 68 mln zł. Jednocześnie uczelnie zwracały średnio od 20 do 30 proc. niewykorzystanych środków.
Nowe przepisy mają więc umożliwić lepsze wykorzystanie już dostępnych pieniędzy. Nie zmieni się także mechanizm podziału funduszy. Nadal będzie opierał się na algorytmie uwzględniającym liczbę osób z niepełnosprawnościami oraz rodzaj niepełnosprawności występujący na danej uczelni.
Decyzje dotyczące konkretnych form pomocy pozostaną po stronie uczelni i działających w nich komisji ds. osób z niepełnosprawnościami.
Od kiedy przepisy zaczną obowiązywać?
Ustawa wejdzie w życie 1 stycznia 2027 roku. Termin ten wynika z rocznego cyklu planowania i rozliczania dotacji budżetowych dla uczelni. Dzięki temu szkoły wyższe będą mogły uwzględnić nowe zasady przy planowaniu wydatków i organizacji wsparcia na kolejny rok akademicki.
Nowelizacja nie wymaga tworzenia nowych struktur administracyjnych ani dodatkowych funduszy. Uczelnie będą korzystać z dotychczasowych mechanizmów finansowania, rozszerzając jedynie grupę osób objętych pomocą.
Dla uczestników studiów podyplomowych oznacza to większą dostępność edukacji i łatwiejszy udział w zajęciach już od początku 2027 roku.
Katarzyna Wacławska