Pracownikom z niepełnosprawnościami przysługują szersze uprawnienia niż pozostałym zatrudnionym. Gwarantuje je Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, która wprowadza szczególne rozwiązania dotyczące czasu pracy, urlopów oraz zwolnień od obowiązków służbowych. Regulacje te mają charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że pracodawca nie może ich ograniczać ani wyłączać w umowie. Znajomość tych zasad leży w interesie samych osób z niepełnosprawnościami, ponieważ pozwala im świadomie korzystać z przysługujących praw. Równie istotna jest świadomość pracodawców, którzy planują zatrudnienie OzN i powinni prawidłowo organizować warunki pracy.
Normy czasu pracy dostosowane do stopnia niepełnosprawności
Jednym z najważniejszych uprawnień jest obniżenie norm czasu pracy. Co do zasady czas pracy osoby z niepełnosprawnością nie może przekraczać 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo. W przypadku pracowników zaliczonych do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności ustawodawca wprowadza dalej idące ograniczenie – maksymalnie 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo. Skrócenie norm nie powoduje obniżenia wynagrodzenia ustalonego w stałej miesięcznej wysokości. Pracownik zachowuje więc prawo do pełnej pensji mimo krótszego dnia pracy.
Ustawa zakazuje także zatrudniania osób z niepełnosprawnościami w porze nocnej oraz w godzinach nadliczbowych. Ma to chronić zdrowie pracownika i ograniczać nadmierne obciążenie organizmu. Wyjątki dotyczą osób zatrudnionych przy pilnowaniu oraz sytuacji, gdy sam pracownik wystąpi z wnioskiem o dopuszczenie do pracy w takich warunkach, a lekarz medycyny pracy wyrazi na to zgodę.
Dodatkowa przerwa wliczana do czasu pracy
Osoba z niepełnosprawnością ma prawo do dodatkowej 15-minutowej przerwy przeznaczonej na gimnastykę usprawniającą lub odpoczynek. Przerwa ta wlicza się do czasu pracy, a więc nie wydłuża dnia pracy i nie wpływa na wynagrodzenie. Uprawnienie to funkcjonuje niezależnie od standardowej przerwy wynikającej z Kodeksu pracy. W praktyce oznacza to, że pracownik może skorzystać z dwóch przerw w ciągu dnia pracy. Celem tego rozwiązania jest umożliwienie regeneracji oraz ograniczenie negatywnych skutków długotrwałego wysiłku.
Dodatkowy urlop wypoczynkowy
Pracownik posiadający orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nabywa prawo do dodatkowego urlopu wypoczynkowego w wymiarze 10 dni roboczych w roku kalendarzowym. Prawo do pierwszego takiego urlopu powstaje po przepracowaniu roku od dnia zaliczenia do któregoś z wymienionych stopni niepełnosprawności. Ma on charakter odrębny od przysługującego na podstawie Kodeksu pracy i zwiększa ogólną pulę dni wolnych.
Warto podkreślić, że łączny wymiar dodatkowego urlopu oraz zwolnienia na turnus rehabilitacyjny (o czym poniżej) nie może przekroczyć 21 dni roboczych w roku kalendarzowym. Pracownik powinien więc planować wykorzystanie tych uprawnień w sposób przemyślany, a pracodawca ma obowiązek uwzględnić je w planowaniu organizacji pracy.
Zwolnienia od pracy na rehabilitację i leczenie
Osobie o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności przysługuje zwolnienie od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia w celu uczestnictwa w turnusie rehabilitacyjnym do 21 dni roboczych. Można z niego skorzystać nie częściej niż raz w roku. Warunkiem jest przedstawienie odpowiednich dokumentów potwierdzających udział w turnusie.
Pracownik ma również prawo do zwolnienia od pracy w celu wykonania badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych lub usprawniających, a także w celu uzyskania albo naprawy zaopatrzenia ortopedycznego, jeżeli czynności tych nie można przeprowadzić poza godzinami pracy. Za czas takich zwolnień pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia obliczanego jak ekwiwalent za urlop wypoczynkowy.
Moment nabycia uprawnień
Szczególne uprawnienia przysługują od dnia, w którym dana osoba została wliczona do stanu zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami. W praktyce oznacza to konieczność przedstawienia pracodawcy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Od tego momentu pracodawca powinien stosować obniżone normy czasu pracy oraz pozostałe przywileje przewidziane ustawą.
Katarzyna Wacławska